Հայաստանը, հարուստ պատմամշակութային ժառանգությունից բացի, տարբերվող և գունեղ խոհանոց ունեցող երկիր է։ Սփյուռքահայերը պահպանել են ազգային ինքնությունը ոչ միայն լեզվի, այլ նաև խոհանոցի շնորհիվ։ Հայկական խոհանոցը Եվրոպայում ու Հարավային Կովկասում ամենահներից մեկն է համարվում։ Հայերը հաց են թխել դեռ 2500 տարի առաջ, իսկ հայկական գինեգործությունը 4 հազար տարվա պատմություն ունի։
Հայկական խոհանոցի ուտեստները պատրաստվում են պարզ բաղադրիչներից, բայց պատրաստման եղանակները տարբեր են: Երբեմն ազգային ավանդական ուտեստ պատրաստելու համար մի քանի մարդ է աշխատում: Հայաստանում վերջին ժամանակաշրջանում վերածնվում են ուտեստները թոնրում և կավե ամաններում պատրաստելու ավանդույթները:

Խորովածը Հայաստանում
հոգով ու սրտով են պատրաստում
Այսօր տեղացիների ու զբոսաշրջիկների շրջանում կարծրատիպ կա, թե Հայաստանում միայն մսով ուտեստներ են պատրաստում, բայց շատերը Հայաստան են գալիս ոչ միայն հավի, հորթի, խոզի, ոչխարի ու բանջարեղենի խորովածի, այլ նաև Սևանի իշխանի համար։

Հայկական խորովածը ցանկացած հայկական սեղանի գլխավոր ուտեստն է։

Հայկական խոհանոցի գլխավոր առանձնահատկությունն այն է, որ ուտեստներից շատերը պատրաստվում են բուժիչ հատկություններ ունեցող բույսերով։ Հնում հայերը նախընտրել են գառան միսը, որն ամենաօգտակարն ու ամենադիետիկն է համարվում (հավի մսից հետո)։
Մայիսը միանգամից մի քանի երկրում
հայտարարվելու է հայկական տոլմայի ամիս
Ավանդական ազգային ուտեստը տարածում է ստացել նաև Հայաստանի սահմաններից դուրս։ 2018 թվականի մայիսը հայկական տոլմայի ամիս կհայտարարվի Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում ու Միջին Արևելքի երկրներում։

Գոյություն ունի տոլմայի ավելի քան 80 տեսակ։ Հայկական աղբյուրներում տոլման առաջին անգամ հիշատակվում է V դարում։
Տոլմայի պատրաստման ամենաճիշտ ու ամենահին ձևը համարվում է մսի ծեծած կտորներով ու խաղողի թփով տարբերակը։ Ժամանակին միսը մանրամասն մշակել են քարով ու ավելացրել թարմ կանաչի, ձավար կամ բլղուր։ Տոլմայի պատրաստման այս եղանակը մինչև այսօր էլ օգտագործվում է Սյունիքում։
Հայաստանում գինին դեռ 4 հազար տարի
առաջ էր առատ հոսում
Հայաստանը հայտնի է իր խաղողի այգիներով և գինեգործության հնագույն կենտրոն է համարվում: Վայոց Ձորի մարզի Արենի գյուղի մերձակայքում հայտնաբերվել են աշխարհի ամենահին գինեգործարանները, ինչը վկայում է, որ այստեղ գինի են պատրաստել դեռ ավելի քան 4 հազար տարի առաջ:

Ասորական աղբյուրները նույնպես վկայում են, որ հայերը հիանալի գինեգործներ են: Հայկական գինեգործության մասին գրել են հայտնի պատմիչներ Հերոդոտոսը, Ստրաբոնն ու Քսենոփոնը:

Հերոդոտոսի համաձայն` հայերը գինի են արտահանել Բաբելոն, իսկ գինեգործության մշակույթը Վրաստանում, Պարսկաստանում, Միջագետքում, Եգիպտոսում, Հունաստանում և Հռոմում տարածվել է հենց Հայկական լեռնաշխարհից:

Հայկական գինին այսօր լավ է վաճառվում Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Ճապոնիայում, Իսրայելում և Ֆրանսիայում: Տարեկան արտադրվող 300 հազար շիշ գինուց 70%-ն արտահանվում է:
Հայկական գաթան` աղանդերի թագուհի
Հայաստանում լինել և չհամտեսել ազգային աղանդերը նշանակում է չհասկանալ հայկական թխվածքի իրական համն ու հոտը:

Գաթայի մասին առաջին անգամ հիշատակվել է XIII դարում: Այն ընդունված էր պատրաստել Տիրոջ գալստյան տոնին (40 օրական Հիսուսի ընծայումը տաճարին): Ըստ ավանդույթի` ընտանիքում տարիքով մեծ կանայք պատրաստում են տոնական, բայց պահքի գաթա` Բաղարջ: Պահքի գաթան համի առումով գրեթե ոչնչով չի տարբերվում ավանդականից, թեև նրա միջուկը պատրաստելու համար օգտագործվում է բուսական յուղ` հալածի փոխարեն:

Հնում գաթայի մեջ մետաղադրամ էին դնում, և տարին հաջողակ ու բերքառատ էր համարվում նրա համար, ով գտնում էր այդ մետաղադրամը: Մեծերը գաթան կտրատում էին ընտանիքի կրտսեր անդամի մեջքին: Այսօր ընդունված է գաթայի մեջ մետաղադրամի փոխարեն օրհնված խաչ դնել:
Հայկական այս ուտեստները սիրում են
և՛ Հայաստանի բնակիչները, և՛ հյուրերը
Նրբաքիմք մարդկանց ընտրությունը
Լավաշը հայկական ավանդական հաց է, որը պատրաստվում է ցորենի ալյուրից: Լավաշը հեշտ է պատրաստվում, երկար ժամանակ թարմ է մնում, հիանալի համ և ցածր կալորիականություն ունի:

2014 թվականի նոյեմբերին ոչ նյութական մշակութային ժառանգության պաշտպանման Միջկառավարական կոմիտեն հայկական լավաշի ավանդական պատրաստման ավանդույթները ներառեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մարդկության ոչ նյութական մշակութային ժառանգության ներկայացուցչական ցանկում:
Հայաստան կարելի է համարձակորեն մեկնել նաև պահքի շրջանում
Անկախ այն կարծրատիպից, որ Հայաստանը մսային ուտեստների երկիր է, այստեղ կարելի է գալ նաև պահքի շրջանում: Հայկական խոհանոցը պահքի շրջանի համար նախատեսված հարյուրավոր ուտեստներ ունի:
Պասուց տոլմա: Պահքի շրջանումմսով պատրաստվող դասական տոլմայի միջուկը փոխարինում են լոբով, ոսպով, սիսեռով, չրերով և ցորենով պատրաստված միջուկով: Ի դեպ, պահքի տոլման պատրաստում են դեռ հեթանոսական ժամանակներից:

Անուշապուրը հայտնի աղանդեր է: Այս ուտեստը հին ժամանակներում զարդարել է Ամանորի և Սուրբ ծննդի սեղանը` խորհրդանշելով Նոր տարվա սկիզբը: Պատրաստելու համար պետք է ցորենը խառնել չրերի, մեղրի կամ շաքարի հետ:

Պահքի սեղանի հաջորդ մշտական ուտեստը մշոշն է, որը պատրաստում են կավե ամանի մեջ: Ոսպը համադրում են չրերի և ընկույզի հետ:

Այդ օրերին նաև կճեխաշ են ուտում, որի պատրաստման ժամանակ հացահատիկային բույսերը խառնում են եգիպտացորենի և լոբու հետ: Հայաստանի որոշ շրջաններում, ինչպես հնում, Նոր տարվա գիշերն այդ խառնուրդը դնում են թոնրի մեջ, որ եփվի: Առավոտյան պատրաստի ուտեստը մատուցում են ամանների մեջ սոխառածով կամ կարագով:
Խոհարարական փառատոները սրտեր են գերում

Հայաստանում վերջին տասը տարվա ընթացքում բազմաթիվ փառատոներ են անցկացվում` տոլմայի և մորու, խորովածի և գաթայի:

Ամենահայտնին խորովածի փառատոնն է, որն անցկացնում են Ախթալայում:
Գաթա պատրաստում են սահմանամերձ Խաչիկ գյուղում: Գինու փառատոնն ավանդաբար անցկացվում է Արենիում:
Արդեն երկու տարի է`կազմակերպվում է ամենամյա ChocoFest էքսպո-փառատոնը, որի ընթացքում ներկայացվում է միջուկով և առանց միջուկի շոկոլադի տեսականին` կարամելով, գետնանուշով և կոկոսի փոշով պատված, ինչպես նաև շոկոլադե սալիկներ և շոկոլադե կոնֆետների տուփեր:
Ձոն հայկական խոհանոցին
Յանց Պետեր Կոլբեկ
Հաջողակ խոհարարների ակադեմիայի» շեֆ խոհարար
«Ինձ համար զարմանալի է ձեր աղցանների բազմազանությունը, ընդ որում՝ բոլորը համեղ են։ Երբ տուն վերադառնամ, անպայման կսկսեմ ձեր խոհանոցն ուսումնասիրել։ Ինձ հետ կվերցնեմ մի քանի բաղադրատոմս և գործընկերներիս հետ կքննարկենք դրանք»։
Լեոնիդ Գելիբտերման
Համադամագետ
«Հայկական գինի այսօր խմում են նաև արտասահմանում»։
Աննա Ելովիկովա (Ավանեսյան)
Հյուսիսային Կովկասի ռեստորատորների և հյուրանոցատերերի ասոցիացիայի նախագահ
«Հայաստանը մեծ ապագա ունի գաստրոնոմիական զբոսաշրջության տեսանկյունից։ Դուք մեծ առավելություն ունեք՝որակյալ մթերք։ Ես բազմիցս նշել եմ՝ տեղացիները չեն գիտակցում իրենք երջանկությունը։ Հայաստանում միշտ միրգ, բանջարեղեն, թարմ կանաչի, միս կա"։
«Զվարթնոց» օդանավակայանի խոհանոցը գերել է
«Էյր Ֆրանսին» և Վլադիմիր Պուտինին
Յուրաքանչյուր օտարերկրացի հայկական խոհանոցին ծանոթանում և հրաժեշտ է տալիս ինքնաթիռում։ Մի շարք չվերթերի ժամանակ օդանավի սնունդն ապահովում է «Զվարթնոց» օդանավակայանին կից գործող «Ավիա–սերվիսի» անձնակազմը։

Արդեն 11 տարի է` Երևան–Փարիզ, Երևան–Մոսկվա և մի շարք այլ չվերթերի ժամանակ օդանավում սնունդն ապահովում է հայկական «Ավիա–սերվիս» ՓԲԸ–ն։

Եթե նրանց սնունդը որակյալ չլիներ, ապա հանրահայտ «ԷյրՖրանս» ընկերությունը պատվեր չէր տա նրանց։ Կազմակերպությունը բազմաթիվ պատվոգրեր է ստացել, այդ թվում շնորհակալական պատվոգիր, որը ստորագրել է Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը։
SPUTNIK Արմենիա
info@sputnik.co.am